تقريبا صفحه‌اى از اين كتاب از ذكر آن خالى نيست كتاب جليل القدر عظيم‌الشّان مشهور جامع التّواريخ رشيد الدّين فضل اللّه وزير غازان و اولجايتو است . و چون رشيد الدّين چنان كه معلوم است جميع مندرجات مجلّدات ثلثه جهانگشاى را از ابتدا تا انتها بر حسب اختلافات مواقع گاه به عين عبارت و گاه ملخّصا و مختصرا و گاه با بسط و زوايد كثير در كتاب نفيس خود گنجانيده است لهذا بديهى است كه اگر نسخه مصحّح مضبوطى از جامع التّواريخ به دست باشد در امر تصحيح جهانگشاى مدد بسيار تواند نمود . ولى بدبختانه با وجود اينكه نسخ متعدّده قديمى از كتاب مذكور كه بسيارى از آنها نيز در عهد خود مؤلّف كتاب شده هنوز به دست است ( از جمله نسخه به غايت نفيس مصوّرى در كتابخانه ملّى پاريس به نشان « ضميمه فارسى 1113 « 1 » » مع‌ذلك گويا نسخ به كلّى صحيح متقن از اين كتاب فوق‌العاده نادر باشد و علىاىّحال راقم سطور تاكنون به هيچ نسخه از جامع التّواريخ كه از جميع وجوه مصحّح و محلّ اطمينان و وثوق كامل باشد و اعلام اشخاص و اماكن و نحو ذلك در آن دچار فساد تصحيفات و تحريفات نشده باشد بر نخورده‌ايم . بارى غرض آنست كه ما در تصحيح اين مجلّد دائما از جامع التّواريخ خواه از نسخ خطّى آن و خواه از متون مطبوعه آن استمداد جسته‌ايم و در اغلب مواضع مهمّه نسخه‌بدلهاى آن كتاب را و همچنين فقرات معادله آن را با جهانگشاى جوينى ( يعنى جمل و عباراتى كه را كه رشيد الدّين مستقيما از جهانگشاى اخذ كرده و به عين عبارت يا با اندك تصرّفى در آن در كتاب خود مندرج ساخته ) براى مقايسه به دست داده‌ايم لهذا لازم است كه در اينجا چند كلمه‌اى راجع به نسخ خطّى و متون مطبوعه كتاب مزبور كه مراجع ما بوده اشاره اجمالى بنمائيم تا خواننده بتواند خود در مورد احتياج به اصل مأخذ مذكوره رجوع كند . لهذا گوئيم : چنان كه معلوم است و ما در اوايل مقدّمه جلد اوّل نيز بدان اشاره كرده‌ايم جامع التّواريخ آنچه فعلا به دست است منقسم است به دو جلّد بزرگ : مجلّد اوّل در تاريخ مغول ، و مجلّد دوّم در باب تواريخ عموم اهل اقاليم . امّا مجلّد دوّم اين كتاب يعنى تاريخ عامّ عالم آنچه در نظر است تاكنون هيچ قسمتى از آن مطلقا و اصلا به طبع نرسيده است و جميع اجزاء مختلفه اين مجلّد كه عبارت است از تواريخ انبيا و خلفا و پادشاهان قديم ايران و ملوك و سلاطين اسلام و اقوام اتراك و

--> ( 1 ) - Supplement Persan 1113 ( Catalogue de Blochet , Vol . I , no . 254 ) .